ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ

ଇଉରୋପୀୟମାନଙ୍କର ଭାରତ ଆଗମନ

ଭାରତକୁ ଜଳପଥ ଆବିଷ୍କାର :

ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଇଉରୋପୀୟମାନେ ଭାରତକୁ ଜଳପଥ ଆବିଷ୍କାର କରି ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ଘଟଣା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ |
ପାଟବସ୍ତ୍ର, ଲବଙ୍ଗ, ମରିଚ ଆଦି ମସଲା; ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ପଥର, ହାତୀଦାନ୍ତ ଆଦି ବିଳାସ ସାମଗ୍ରୀ ଇଉରୋପୀୟମାନଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ ହୋଇଥ‌ିବାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଭାରତରୁ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ଇଉରୋପୀୟ ଦେଶମାନଙ୍କୁ ରପ୍ତାନି ହେଉଥିଲା | ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଇଟାଲୀର ମାର୍କୋପୋଲେ ଏସିଆ ଭ୍ରମଣ କରି ସେ ନିଜକୁ ଫେରି ଭାରତର ହୀରା, ମୁକ୍ତା, ସୂକ୍ଷ୍ମ କାର୍ପାସ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜିନିଷ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଇଉରୋପୀୟମାନେ ଭାରତକୁ ଆସିବାଲାଗି ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇଥିଲେ |
ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରୋମ୍ ରେ ଶାସନ କରୁଥିବା ଅଗଷ୍ଟସ୍ ଙ୍କ ରାଜତ୍ଵ ସମୟରେ ରୋମ୍ ଓ ଭାରତର ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଚରମ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚିଲା |
ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ୧୪୫୩ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଅଟୋମାନ ତୁର୍କମାନେ ଏକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି କନ୍‌ଷ୍ଟାଣ୍ଟିନୋପଲ୍ ଅତ୍‌କାର କରିବା ଫଳରେ ଇଉରୋପୀୟ ଦେଶମାନଙ୍କ ସହିତ ଭାରତର ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା | ଏଥିପାଇଁ ଇଉରୋପୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଧାସଳଖ ଭାରତକୁ ଜଳପଥ ଆବିଷ୍କାର କରିବାପାଇଁ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା |

ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍‌ମାନଙ୍କ ଭାରତ ଆଗମନ :

ଇଉରୋପୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେଭାରତକୁ ଜଳପଥ ଆବିଷ୍କାର କରିବାରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍‌ମାନେ ସବୁଠାରୁ ଆଗରେ ଥିଲେ |
ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍ ନାବିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବାର୍ଥଲୋମିଓ ଡାଏଜ୍ ଆଫ୍ରିକା ଉପକୂଳରୁ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରି ଉତ୍ତମାଶା ଅନ୍ତରୀପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସିଥିଲେ |
ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍ ନାବିକ କଲମ୍ବସ୍ ଜଳପଥରେ ଭାରତକୁ ଆସିବାକୁ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, ମାତ୍ର ସେ ଭାରତରେ ନ ପହଞ୍ଚି ଆମେରିକାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ |
ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍ ନାବିକ ଭାସ୍କୋଡ଼ାଗାମା ୧୪୯୮ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଭାରତ ମହାସାଗର ଦେଇ ଜଳଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରି ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳରେ ଥିବା କାଲିକଟ୍ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ |
କାଲିକଟ୍ ଜାମୋରିନ୍ ନାମକ ହିନ୍ଦୁ ରାଜା ଭାସ୍କୋଡାଗାମାଙ୍କୁ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ |
ଭାସ୍କୋଡ଼ାଗାମାଙ୍କ ଭାରତକୁ ଜଳପଥ ଆବିଷ୍କାର ଫଳରେ ଜଳପଥରେ ଭାରତ ସହିତ ଇଉରୋପର ଯୋଗାଯୋଗ ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରିଥିଲା |
ଭାସ୍କୋଡ଼ାଗାମା ସମୁଦ୍ର ପଥ ଦେଇ ପର୍ତ୍ତୁଗାଲର ରାଜଧାନୀ ଚାରୋଟି ଜାହାଜ ଓ ୧୭୦ ଜଣ ଲୋକଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ | ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ମାତ୍ର ୫୪ ଜଣ ଲୋକ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଥିଲେ |

ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍ :

ଭାସ୍କୋଡାଗାମା କାଲିକଟରେ ୬ ମାସ ରହି ଅନେକ ମସଲା ଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଜାହାଜରେ ଭର୍ତ୍ତି କରି ପର୍ତ୍ତୁଗାଲକଉ ଫେରି ୧୪୯୯ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଲିସବନ୍ ରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ |
୧୫୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ ପେଡ୍ରୋଆଲଭାରେଜ୍ କାବ୍ରେଲ୍ ନାମକ ଜଣେ ନାବିକ ୧୩ଖଣ୍ଡ ବାଣିଜ୍ୟ ତରୀ ସହ ଲିସବନ୍ ଠାରୁ ଭାରତ ଅଭିମୁଖେ ଜଳଯାତ୍ରା କରି ସେପ୍ଟେମ୍ବର ମାସରେ ଭାରତରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ | ରାଜା ଜମୋରିନଙ୍କ ସହ ମତଭେଟ ହେବାରୁ କାଳିଟ୍ ଛାଡି କୋଚିନ ଠାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ |
୧୫୦୨ରେ ଭାସ୍କୋଡାଗାମ ପୁଣି ଠାରେ କାଲିକଟ୍ ଠାରେ ପହଞ୍ଚି ଜମୋରିନ୍ ଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ସେଠାରେ ଏକ ବାଣିଜ୍ୟ କୋଠି ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ |
ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍ ଓ ଆରବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ୧୫୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରୁ ୧୫୦୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ ଲାଗି ରହିଥିଲା | ଶେଷରେ ଆରବ ବଣିକମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଲୋପ ପାଇ ମାଲବାର ଉପକୂଳରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍‌ମାନଙ୍କ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା |
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପର୍ତ୍ତୁଗାଲ ରାଜାଙ୍କଦ୍ୱାରା ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍ ବାଣିଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଗଭର୍ଣ୍ଣରମାନେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ |
ଭାରତରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ପଦବୀରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲବୁକର୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ | ପରବର୍ତୀ ଗଭର୍ଣ୍ଣରମାନଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ଡିଉ, ଡାମନ, ସାଲ୍‌ସେଟ୍ ବେସିନ୍, ବମ୍ବେ ଓ ବଙ୍ଗଦେଶର ହୁଗୁଳି ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନ ଅଧ୍ଵତ ହୋଇଥିଲା| ସେମାନେ ପ୍ରାୟ ୧୦୦ ବର୍ଷ ଧରି ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ |
ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀବେଳକୁ ଭାରତର ବାଣିଜ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍‌ମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଲୋପ ପାଇଥିଲା।
ଭାରତରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ମାନେ ୩ ବର୍ଷ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତି ପାଉଥିଲେ |
ଫ୍ରାନ୍‌ସିସ୍କୋଡ଼ି ଆଲମିଡ଼ା ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଥିଲେ |
ଆଲ୍‌ ବୁକର୍କଙ୍କୁ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍ ଇତିହାସରେ କ୍ଲାଇବଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଏ |

ଡଚ୍ ବା ଓଲନ୍ଦାଜ୍ :

ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ହଲାଣ୍ଡର ଅଧିବାସୀ ବା ଡଚ୍ ମାନେ ଭାରତକୁ ଆସି ବାଣିଜ୍ୟ କରିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହେଲେ | ୧୬୦୨ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ସେମାନେ ଡଚ୍ ଇଷ୍ଟଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ନାମକ ଏକ ବାଣିଜ୍ୟ ସଂସ୍ଥା ଗଠନ କରିଥିଲେ | ଭାରତ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରୁ ଗରମ ମସଲା ଆମଦାନି କରିବା ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା |
ଡଚ୍ ମାନେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍‌ମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ସେମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବା କେତେକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ | ସେମାନେ ଗୁଜରାଟ, କରମଣ୍ଡଳ ଉପକୂଳ, ବଙ୍ଗ, ବିହାର ଆଦି ଅଞ୍ଚଳରେ ବାଣିଜ୍ୟ କୋଠିମାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ | ଏହା ବ୍ୟତୀତ ମୁସଲିପତ୍ତନମ୍, ସୁରତ, କାସିମ୍ ବଜାର, କୋଚିନ ଓ ବାଲେଶ୍ଵର ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ବାଣିଜ୍ୟ କୋଠିମାନ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ |
ଭାରତକୁ ଇଂରେଜମାନେ ଆସିବାପରେ ଡଚ୍ ମାନେ ପ୍ରବଳ ପ୍ରତିରୋଧର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ | ପରିଶେଷରେ ସେମାନେ ଫରାସୀ ଓ ଇଂରେଜମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିନପାରି ଭାରତ ତ୍ୟାଗକରି ଜାଭା, ସୁମାତ୍ରା, ମାଲୟ ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜରେ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର କରିଥିଲେ |

ଇଂରେଜ ଇଷ୍ଟଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ :

୧୫୯୯ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦର ଲଣ୍ଡନର କେତେକ ବଣିକ ଓ ନାବିକମାନେ ଏକ ବାଣିଜ୍ୟ ସଂସ୍ଥା ଗଠନ କରିଥିଲେ | ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଏହି କମ୍ପାନୀ ଇଷ୍ଟଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ନାମରେ ନାମିତ ହୋଇଥିଲା | ଇଂଲଣ୍ଡର ରାଣୀ ଏଲିଜାବେଥ୍ ଏହି ସଂସ୍ଥାକୁ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବାପାଇଁ ଅନୁମତି ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।
ଇଷ୍ଟଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ପ୍ରଥମେ ଜାଭା ଓ ସୁମାତ୍ରା ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ଥାନରେ ବାଣିଜ୍ୟ କରିଥିଲେ | ଏହି ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ଡମାନଙ୍କ ସହିତ ସେମାନେ ଭାରତରେ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବାପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ହୋଇଥିଲେ | ସେମାନଙ୍କୁ ବହୁ ପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦିତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା | ତେଣୁ ସେମାନେ ଭାରତରେ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବାପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ହୋଇଥିଲେ | ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଭାରତରେ ଶାସନ କରୁଥିବା ତତ୍‌କାଳୀନ ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ ଜାହାଙ୍ଗୀରଙ୍କ ଦରବାରକୁ ଇଂରେଜମାନେ କ୍ୟାପଟେନ୍ ହକିନ୍ସଙ୍କୁ ପଠାଇଥିଲେ |
ଜାହାଙ୍ଗୀର ଇଂରେଜମାନଙ୍କୁ ସୁରାଟଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟ କୋଠି ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ | ମାତ୍ର ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍‌ମାନଙ୍କ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ଯୋଗୁ ହକିନ୍ କୌଣସି ସୁବିଧା ହାସଲ ନକରି ଇଂଲଣ୍ଡ ଫେରିଯାଇଥିଲେ |
ଇଂଲଣ୍ଡର ରାଜା ପ୍ରଥମ ଜେମସ୍ ସାର୍ ଟମାସ୍ ରୋ ନାମକ ଜଣେ ରାଜଦୂତଙ୍କୁ ଜାହାଙ୍ଗୀରଙ୍କ ଦରବାରକୁ ପଠାଇ ବାଣିଜ୍ୟ ସୁବିଧା ହାସଲ କରିଥିଲେ |
ସାର ଟମାସ୍ ରେ ୧୬୧୯ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଭାରତରୁ ବିଦାୟ ନେବାବେଳକୁ ଆଗ୍ରା ,ଅହମ୍ମଦାବାଦ, ସୁରାଟ ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ବାଣିଜ୍ୟ କୋଠିମାନ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇସାରିଥିଲା | ଏହାପରେ ଇଂରେଜମାନେ ଭାରତର ଦକ୍ଷିଣ- ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ମଛଲିପଟ୍ଟନମ୍ , ବମ୍ବେ, ବଙ୍ଗଳାର ସୁତାନଟି ଓ ଓଡ଼ିଶାର ବାଲେଶ୍ଵରଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟକୋଠିମାନ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ |
ଇଂରେଜ ରାଜା ଦ୍ଵିତୀୟ ଚାର୍ଲସ୍ ପର୍ତ୍ତୁଗାଲ୍ ର ରାଜକନ୍ୟା କାଥେରାଇନ୍ ଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ବମ୍ବେ ଯୌତୁକ ରୂପେ ପାଇଥିଲେ |
୧୭୧୭ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦର ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ ଫାରୁକ୍ ସୟାର ବଙ୍ଗ ଦେଶରେ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବାକୁ ଇଂରେଜମାନଙ୍କୁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ସୁବିଧା ଦେଇଥିଲେ |

ଫରାସୀ ଇଷ୍ଟଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ :

ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍, ଡ଼ଚ୍ ଓ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଭାରତକୁ ଆସିବାର ବହୁବର୍ଷ ପରେ ଫରାସୀମାନେ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବାପାଇଁ ଭାରତକୁ ଆସିଥିଲେ | ସେମାନେ ଭାରତକୁ ଆସି ୧୬୬୪ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଫରାସୀ ଇଷ୍ଟଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ଗଠନ କରିଥିଲେ | ପ୍ରାଚ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କ ସହ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବା ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା |
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୬୬୮ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ କେତେକ ଫରାସୀ ବଣିକ ସୁରାଟଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟକୋଠି ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ | ଏହା ପରେ ପରେ ସେମାନେ ପଣ୍ଡିଚେରୀ, ବଙ୍ଗଦେଶର ଚନ୍ଦନନଗର ଓ ଓଡ଼ିଶାର ବାଲେଶ୍ଵରଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟକୋଠି ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ | ମାଳବାର ଉପକୂଳର ମାହେବନ୍ଦର ଫରାସୀମାନେ ଅଧିକାର କରି ସେଠାରେ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର କରିଥିଲେ |
ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଇଂରେଜ ଓ ଫରାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦିତାର ଫଳ ଯୁଦ୍ଧର ରୂପ ନେଲା ଯାହାକୁ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ସମର କୁହାଯାଏ |
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିନୋଟି କର୍ଣ୍ଣାଟକ ସମର ହୋଇଥିଲା | ପ୍ରଥମ କର୍ଣ୍ଣାଟ ସମର ୧୭୪୬ ରୁ ୧୭୪୮ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ, ଦ୍ଵିତୀୟ କର୍ଣ୍ଣାଟ ସମର ୧୭୪୯ ରୁ ୧୭୫୪ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ଓ ତୃତୀୟ କର୍ଣ୍ଣାଟ ସମର ୧୭୫୮ ରୁ ୧୭୬୩ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା |
ଏହି ସମରରେ ଫରାସୀମାନେ ଇଂରେଜମାନଙ୍କଠାରୁ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ ଫଳରେ ଫରାସୀ ମାନଙ୍କର ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସେମାନେ ଭାରତରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିପାରିନଥିଲେ |

Europiya Manankara Bharata Agamana ଇଉରୋପୀୟ ମାନଙ୍କର ଭାରତ ଆଗମନ Class 7 History Chapter 4 Notes

RATINGS

Out of 1 ratings.

Other Chapters

Suggested