Chapter 9 ଧ୍ୱନି

1. ଧ୍ଵନି କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ?
ଉ : ଧ୍ଵନି ଶକ୍ତିର ଏକ ରୂପ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ କର୍ଣ୍ଣରେ ଶୁଣିବାର ଏକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୁଭୂତି ସୃଷ୍ଟି କରେ, ବସ୍ତୁର କମ୍ପନରୁ ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ |

2. ନିମ୍ନରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥବା ଚାରିଗୋଟି ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ବାଛି ଲେଖ |
a) ଧ୍ଵନି ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁଥ‌ିରେ ଆଦୌ ଗତି କରିପାରିବ ନାହିଁ ?
i) କଠିନ
ii) ତରଳ
iii) ଗ୍ୟାସ୍
iv) ଶୂନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ
ଉ : ଶୂନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ
b) ହର୍ତ୍ସ ହେଉଛି
i) ସେକେଣ୍ଡ
ii) ସେକେଣ୍ଡ^-1
iii) ମିଟର
iv) ମିଟର^-1
ଉ : ସେକେଣ୍ଡ^-1

c) ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ କେଉଁ ଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ?
i) ସୋନାର
ii) ରାଡ଼ାର
iii) ମିଟର ସ୍କେଲ୍
iv) ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ନୁହେଁ
ଉ : ସୋନାର

d) କେଉଁ ମାଧ୍ୟମରେ ଧ୍ଵନିର ବେଗ ସର୍ବାଧିକ ?
i) କଠିନ
ii) ତରଳ
iii) ଗ୍ୟାସ୍
iv) ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ନୁହେଁ
ଉ : କଠିନ

3. ଧ୍ଵନିର ଏକ ଉତ୍ସ ନିକଟରେ ବାୟୁ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂପୀଡ଼ନ ଓ ବିରଳନ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଅ |

ଉ : ଯେତେବେଳେ ଧ୍ଵନି ତରଙ୍ଗ ଆଗକୁ ଗତି କରେ, ଏହା ତା’ର ଚାରିପଟେ ଥିବା ବାୟୁକୁ ସଂପୀଡିତ କରେ, ଫଳରେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଚାପଯୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ସଂପୀଡନ କୁହାଯାଏ |
ଯେତେବେଳେ ଏହା କଂପିତ ରସ୍ତୁର ପୃଷ୍ଠଭାଗରୁ ଦୂରେଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ, ପୃଷ୍ଠଭାଗ ପଛକୁ ଗତି କରେ; ଫଳରେ ଏକ ନିମ୍ନ ଚାପଯୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ବିରଳନ କୁହାଯାଏ |
ବସ୍ତୁଟି କଂପିତ ହେଉଥ‌ିବାରୁ ବାୟୁରେ ସଂପାଦନ ଓ ବିରଳନାର ଏକ ଅନୁକ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ |

4. ଧ୍ଵନି ସଞ୍ଚାରଣ ପାଇଁ ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଆବଶ୍ୟକ- ଏକ ସରଳ ପରୀକ୍ଷାଦ୍ଵାରା ଏହାକୁ ବୁଝାଅ |
ଉ : ପରୀକ୍ଷା

ଗୋଟିଏ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଘଣ୍ଟି ଓ ଗୋଟିଏ ବାୟୁରୁଦ୍ଧ ବେଲ୍‌ଜାର୍‌ ନିଆଯାଉ |
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଘଣ୍ଟିକୁ ବେଲ୍‌ଜାର୍‌ ମଧ୍ୟରେ ଝୁଲାଇ ରଖାଯାଉ | ଘଣ୍ଟିର ଦୁଇ ଶେଷାଗ୍ରକୁ ବେଲ୍‌ଜାର୍‌ ମୁହଁରେ ଥିବା କର୍କ ବାଟେ ବାହାରକୁ କାଢ଼ି ଏକ ବାହ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିପଥ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ କରାଯାଉ |
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଘଣ୍ଟିରୁ ଧ୍ୱନି ନିଃସୃତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ବାୟୁ ନିଷ୍କାସନ କରାଯାଉ |
ବେଲ୍ ଜାରରୁ ବାୟୁ କମି ଆସୁଥିବା ବେଳେ ଧ୍ଵନିର ପ୍ରବଳଣ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଆସିବ |
ଯେତେବେଳେ ବେଲ୍‌ଜାର୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାୟୁଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯିବ, ଧ୍ୱନି ଆଉ ଶୁଣା ଯିବ ନାହିଁ |
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ – ଏହି ପରୀକ୍ଷାରୁ ଜଣାଗଲା ଯେ ଧ୍ୱନି ସଂଚାରଣ ପାଇ ମାଧ୍ୟମ ଆବଶ୍ୟକ |

5. ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗକୁ କାହିଁକି ଅନୁଦୈର୍ଘ୍ୟ ତରଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ ?

ଉ : ଅନୁଦୈର୍ଘ୍ୟ ତରଙ୍ଗରେ ମାଧ୍ୟମର କଣିକାଗୁଡିକ ତରଙ୍ଗର ଗତିର ଦିଗ ସହ ସମାନ୍ତର ଭାବେ ଦୋଳିତ ହୁଅନ୍ତି | କଣିକାଗୁଡିକ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ | ସେମାନେ କେବଳ ତାଙ୍କର ମାଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥାନର ଉଭୟ ପଟେ ଏପଟସେପଟ ହୋଇ ଦୋଳନ କରନ୍ତି | ଏପରି ଭାବରେ ଧ୍ଵନି ତରଙ୍ଗ ମାଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟରେ ଗତି କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଅନୁଦୈର୍ଘ୍ୟ ତରଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ |

6. ଏକ ଅନ୍ଧାର ଘରେ ବସିଥିବା ତୁମ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ଆବାଜରୁ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ତୁମେ ଧ୍ଵନିର କେଉଁ ଗୁଣଯୋଗୁ ଜାଣି ପାର ?
ଉ : ଅନ୍ଧାରଘରେ ବସିଥିବା ବନ୍ଧୁଙ୍କ ଆବଜରୁ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତ ଧ୍ଵନିର ସ୍ଵର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଗୁଣଯୋଗୁଁ ଜାଣି ହୋଇଥାଏ |

7. ବିଜ୍ଞାନସମ୍ମତ କାରଣ ଦର୍ଶାଅ |
a. ଏକା ସମୟରେ ବିଜୁଳି ଓ ଘଡ଼ଘଡ଼ି ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ବିଜୁଳି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ତାହାର କିଛି ସମୟ ପରେ ଘଡ଼ଘଡ଼ି ଶୁଣାଯାଏ |

ଆଲୋକର ପରିବେଗ 3 x 10 ms ^–1 ଓ ଧ୍ଵନିର ବେଗ 344 ms ^–1 ହୋଇଥିବାରୁ ଉଭୟ ଏକା ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଜୁଳି ପ୍ରଥମେ ଦେଖାଯାଏ |

b) ବାଦୁଡି ଅନ୍ଧାର ରାତିରେ ତାହାର ଶିକାର ଧରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୁଏ ?
ଉ : ବାଦୁଡି ଅନ୍ଧାର ରାତିରେ ଉଡ଼ିଲାବେଳେ ଅବିରତ ଭାବରେ ଅଲଟ୍ରାସୋନିକ୍ ତରଙ୍ଗ ନିର୍ଗତ କରେ | ବାଦୁଡିଠାରୁ ଉଚ୍ଚତାରତ୍ଵ ଅଲଟ୍ରାସୋନିକ୍ ପଲସ୍ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବା ତା’ର ଶିକାର ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚେ ଏବଂ ପ୍ରତିବନ୍ଧକଦ୍ଵାରା ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇ ତା’ କାନ ନିକଟକୁ ଫେରିଆସେ | ପ୍ରତିଫଳିତ ଅଲଟ୍ରାସୋନିକ୍ ତରଙ୍ଗର ଲକ୍ଷଣରୁ ବାଦୁଡି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବା ଶିକାରର ଉପସ୍ଥିତି, ଆକୃତି ଓ ପ୍ରକୃତି ଜାଣିପାରେ | ତେଣୁ ନିଜ ଶିକାର ପାଖରେ ସେ ଅନ୍ଧାର ରାତିରେ ବିନା ବାଧାରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ |

8. ସାଧାରଣ ମଣିଷର ଧ୍ଵନି ପରିସର 20Hz ରୁ 20kHz | ଏହି ଦୁଇ ଆବୃତ୍ତିର ଧ୍ଵନି ତରଙ୍ଗର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ କେତେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର | (v = 344 m/s)
ଉ : ପ୍ରଥମ ଆବୃତ୍ତି f₁ = 20 Hz,

ଧ୍ଵନିର ବେଗ v = 344 m/s
ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ λ =?

= 3210 : 173

10. ଏକ ଧ୍ଵନି ଉତ୍ସର ତରଙ୍ଗ ଆବୃତ୍ତି 100Hz ହେଲେ, ଏହା ଏକ ମିନିଟ୍‌ରେ କେତେ ଥର କମ୍ପିତ ହେବ ?
ଉ : ଧ୍ୱନି ଉତ୍ସର ଆବୃତ୍ତି (f) = 100 Hz
ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା 1 ସେକେଣ୍ଡରେ 100 ଥର କମ୍ପିତ ହେଉଛି |
∴ 1 ମିନିଟ୍‌ରେ କମ୍ପିତ ହୁଏ = 100 x 60 = 6000 ଥର କମ୍ପିତ ହେବ |

11. ଆଲୋକ ପ୍ରତିଫଳନ ନିୟମ, ଧ୍ଵନି ପ୍ରତିଫଳନ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ କି ? ଏହାକୁ ବୁଝାଅ |
ଉ : ହଁ ଆଲୋକ ପ୍ରତିଫଳନ ନିୟମ, ଧ୍ୱନି ପ୍ରତିଫଳନ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ | ଆଲୋକ ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟ କଠିନ ଓ ତରଳ ପୃଷ୍ଠରୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ ଏବଂ ଆଲୋକର ପ୍ରତିଫଳନ ନିୟମକୁ ମାନି ଥାଏ |

ଧ୍ଵନିର ପ୍ରତିଫଳନ ସମୟରେ ଆପତନ କୋଣ ଓ ପ୍ରତିଫଳିତ କୋଣର ପରିମାଣ ପରସ୍ପର ସହିତ ସମାନ |

ଆପତିତ ଧ୍ଵନି, ପ୍ରତିଫଳିତ ଧ୍ଵନି ଓ ଆପତନ ବିନ୍ଦୁରେ ଅଙ୍କିତ ଅଭିଲମ୍ବ ଏକ ସମତଳରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି |

12. ଏକ ଦୂର ବସ୍ତୁରୁ ଧ୍ଵନି ଯେତେବେଳେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ |ଯଦି ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ଏବଂ ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ସ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ସମାନ ରହେ, ତାହାହେଲେ ଏକ ଉତ୍ତପ୍ତ ଦିନରେ ତୁମେ ପ୍ରତିଧ୍ଵନି ଶୁଣିପାରିବ କି ?
ଉ : ଉତ୍ତପ୍ତ ଦିନରେ ପ୍ରତିଧ୍ଵନି ଶୁଣିହେବା କାରଣ ଥଣ୍ଡାଦିନ ଅପେକ୍ଷା ଉତ୍ତପ୍ତ ଦିନରେ ଧ୍ଵନିର ବେଗ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ |
13. ଧ୍ଵନି ପ୍ରତିଫଳନର ଦୁଇଟି ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରୟୋଗ ଲେଖ |

ସଭାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ଲାଉଡ୍ ସ୍ପିକର, ମେଗାଫୋନ୍, କାହାଳୀ ଓ କେତେକ ବାଦ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ର ଯଥା : ସାହାନାଇ, ଟ୍ରମ୍ପ୍ଲେଟ୍ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଧ୍ୱନି ପ୍ରତିଫଳିନ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ |
ଡାକ୍ତରମାନେ ଆମ ଶରୀରର ଭିତରେ ଥିବା ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ସ୍ପନ୍ଦନ ବା ଫୁସୁଫୁସ୍‌ ର କ୍ଷୀଣ ଧ୍ଵନିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଷ୍ଟେଥୋସ୍କୋପ୍ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି |
ଏହି ଷ୍ଟେଥୋସ୍କୋପ୍ ନଳୀ ଭିତରେ ଏକାଧ‌ିକ ଧ୍ଵନିର ପ୍ରତିଫଳନ ଘଟିଥାଏ |

14. ଗୋଟିଏ ପୋଖରୀ କୂଳକୁ ଲାଗି 500m ଉଚ୍ଚର ଏକ ଟାୱାର ଅଛି | ଏହି ଟାୱାର ଉପରୁ ଗୋଟିଏ ପଥରକୁ ପୋଖରୀ ପାଣିକୁ ପକାଗଲା | ପଥରର ପାଣିରେ ପଢ଼ିବାର ଶବ୍ଦ କେତେ ସମୟ ପରେ ଶୁଣାଯିବ ? (g = 10 m/s² ଏବଂ v = 340 m/s)

ମନେକର ପୋଖରୀରେ ପଥର ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ଲାଗୁଥିବା ସମୟ

ଏହି ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯିବ ନାହିଁ | କାରଣ ଏହାର ଆବୃତ୍ତି ସର୍ବାଧିକ ଗ୍ରହଣୀୟ ଆବୃତ୍ତି 20 kHz ଠାରୁ ଅଧିକ |

16. ପ୍ରତିନାଦ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ? ଏହାକୁ କିପରି କମ୍ କରାଯାଇ ପାରିବ ?

କୌଣସି ବଡ଼ ହଲ୍‌ରେ ଧ୍ଵନି ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ ଏହା ବାରମ୍ବାର ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇ କ୍ଷୀଣ ନ ହେଲା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ସମୟଧରି ସେହି ହଲ୍‌ରେ ଶୁଭେ |

ପ୍ରତିଫଳନର ପୁନରାବୃଦ୍ଧି ଯୋଗୁଁ ଯେଉଁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରତିଧ୍ଵନି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହାକୁ ପ୍ରତିନାଦ କୁହାଯାଏ |

ଅଡ଼ିଟୋରିୟମ୍‌ରେ ଅତ୍ୟଧ‌ିକ ପ୍ରତିନାଦ କେହି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ | କାରଣ ଏହାଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱନି ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ | ପ୍ରତିନାଦକୁ କମ୍ କରିବାପାଇଁ ଅଡିଟୋରିୟମ୍ ର ଛାତ ଏବଂ ଭିତର କାନ୍ଥକୁ ଧ୍ୱନି ଅବଶୋଷକ ପଦାର୍ଥ; ଯଥା –ସଙ୍କୁଚିତ ଫାଇବର୍ , ବନ୍ଧୁର ପ୍ଲାଷ୍ଟର କିମ୍ବା କନାର ବସ୍ତୁ ଦ୍ଵାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ କରଯାଇଥାଏ | ଚୌକିଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱନି ଶୋଷଣକାରୀ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥାଏ |

17. ଧ୍ଵନିର ତୀବ୍ରତା କାହାକୁ କହନ୍ତି? ଏହା କେଉଁ କେଉଁ କାରକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ?

ଧ୍ଵନିର ତୀବ୍ରତା : ମାଧ୍ୟମର ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁ ଚାରିପଟେ ତରଙ୍ଗ ଗତିର ଅଭିଲମ୍ବ ଦିଗରେ ଏକକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବିଶିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟଦେଇ ପ୍ରତି ସେକେଣ୍ଡରେ ଯେତିକି ଧ୍ଵନି ଶକ୍ତି ଅତିକ୍ରମ କରେ, ତାହାର ପରିମାଣକୁ ସେହି ବିନ୍ଦୁରେ ଧ୍ଵନିର ତୀବ୍ରତା କୁହାଯାଏ | ଧ୍ଵନିର ତୀବ୍ରତା ଦୁଇଟି କାରକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ |

ଧ୍ୱନିର ତୀବ୍ରତା ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗର ଆୟାମର ବର୍ଗସହ ସମାନୁପାତୀ ହୋଇଥାଏ |

ଏହା କାନର ଶୁଣିବା କ୍ରିୟା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ |

18. ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ଯନ୍ତ୍ରପାତିକୁ ପରିଷ୍କାର କରିବାରେ ଅଲ୍ଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ କିପରି ସହାୟକ ହୁଏ ?

ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରୋନିକ୍ ଯନ୍ତ୍ରପାତିକୁ ସଫା କରାଯାଉଥିବା(cleaning salvation) ଦ୍ରବଣ ମଧ୍ୟରେ ରଖି ତାହାମଧ୍ୟକୁ ଅଲ୍ଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ୍ ତରଙ୍ଗ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ |

ଏହାର ଉଚ୍ଚ ଆବୃତ୍ତି ଯୋଗୁଁ ଗ୍ରୀଜ୍, ଧୂଳିକଣା କିମ୍ବା ମଇଳା ଇତ୍ୟାଦି ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରୁ ବାହାରିଆସି ଦ୍ରବଣରେ ମିଶିଯାଏ | ଫଳରେ ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ଭଲ ଭାବରେ ପରିଷ୍କାର ହୋଇଯାଏ |

19. ସୋନାର୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ ଓ ପ୍ରୟୋଗକୁ ବୁଝାଅ |

ଉ: କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ :

ସୋନାର୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ ଧ୍ୱନି ପ୍ରତିଫଳନର ମୌଳିକ ନିୟମ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ |

ସୋନାର୍ ରେ ଗୋଟିଏ ଟ୍ରାନ୍ସମିଟର ଓ ଗୋଟିଏ ଡିଟେକ୍ଟର ଖଞ୍ଜାଯାଇଥାଏ |
ଏହାକୁ ପାୱାର ବୋଟ୍, ସବ୍‌ମାରିନ୍ ଜାହାଜରେ ଖଞ୍ଜା ଯାଇଥାଏ |

ଟ୍ରାନ୍ସମିଟରରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଲ୍‌ଟ୍ରାସୋନିକ ତରଙ୍ଗ ପଲ୍‌ସ ଭିତରକୁ ପଠାଯାଏ |
ସେହି ପଲ୍‌ସ ସମୁଦ୍ରଶଯ୍ୟାରେ କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ରଜଳରେ ବୁଡ଼ିରହିଥିବା ଜାହାଜ, ପାହାଡ଼ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇ ଫେରିଆସେ |
ଏହି ପ୍ରତିଫଳିତ ପ୍ରତିଧ୍ଵନି ଡିଟେକ୍ଟର ସାହାଯ୍ୟରେ ଗୃହୀତ ହୁଏ | ଡିଟେକ୍‌ଟର ତାକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଂକେତରେ ପରିଣତ କରେ ଯାହାର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଏ |

ଧ୍ଵନିର ପ୍ରେରଣ ଓ ପ୍ରତିଧ୍ଵନିର ଗ୍ରହଣ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମୟରେ ବ୍ୟବଧାନ t, ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଅଲ୍‌ଟ୍ରାସୋନିକ୍ ତରଙ୍ଗର ବେଗ v ଓ ଜାହାଜଠାରୁ ପ୍ରତିବନ୍ଧକର ଦୂରତା d ହେଲେ ଅଲ୍ଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ତରଙ୍ଗ ମୋଟ 2d ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ ।
2d=vt ⇒d = 2

ଏହି ସୂତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ିରହିଥିବା ଅଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଜଳପୃଷ୍ଠଠାରୁ ଦୂରତା ଗଣନା କରାଯାଇଥାଏ |
ଏହି ପଦ୍ଧତିକୁ ଇକୋ ରେଞ୍ଜିଂ କୁହାଯାଏ |

ପ୍ରୟୋଗ :

ଇକୋ ରେଜିଂ ପଦ୍ଧତିରେ ସମୁଦ୍ରଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ିରହିଥିବା ଜାହାଜ, ପାହାଡ଼, ବଡ଼ ବଡ଼ ଶିଳାଖଣ୍ଡ, ବରଫ ସ୍ତୂପ ଇତ୍ୟାଦି ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଓ ଜଳପୃଷ୍ଠତଳେ ସେମାନଙ୍କ ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ |
ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ସମୁଦ୍ରଜଳର ଗଭୀରତା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ହୁଏ |

20. ଏକ ବୁଡ଼ାଜାହାଜରେ ଥ‌ିବା ସୋନାର ଦ୍ଵାରା ଏକ ସିଗ୍‌ନାଲ୍ ପଠାଗଲା | ତାହାର ପ୍ରତିଧ୍ଵନି 5 ସେକେଣ୍ଡ୍ ପରେ ପହଞ୍ଚିଲା | ଯଦି ବୁଡ଼ାଜାହାଜଠାରୁ ବସ୍ତୁର ଦୂରତା 3625m ହୁଏ; ତାହାହେଲେ ଜଳରେ ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗର ବେଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର |

21. ଏକ ଧାତବ ବୃହରେ ଥିବା ବିଦ୍ୟାନିକ୍ କିପରି ଅକଟୁ ଜୟ ପଦ୍ଧତିରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରିବ ?

ଧାତବ ବ୍ଲକ୍ ଠିକ୍ ଭାବରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି କି ନା ଜାଣିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ଅଲଟ୍ରାସାରକୁ ଧାଡ଼ିବ ଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ ଏବଂ ଡିଟେକ୍ଟର ସାହାଯ୍ୟରେ ତୃଟିଟି ଜଣାପଡ଼େ |
ସାମାନ୍ୟ ତ୍ରୁଟି ବା ଫାଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଲଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ତରଙ୍ଗ ସେହି ସ୍ଥାନରୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇ ଫେରିଆସ ଯାହା ସେ ସାଟର ସୂଚନା ଦିଏ |
କିନ୍ତୁ ଅଧିକ ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟର ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗକୁ ଏଥ‌ିପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହାର ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ
ଅଧିକ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଫାଟ ବା ଫାଙ୍କା ସ୍ଥାନରୁ ବଙ୍କାଇଯାଇ ଡିଟେକ୍ଟର ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ଫଳରେ ଫାଟ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ |

22. ମାନବ କଣ୍ଠର ଏକ ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର |

ଉ :

23. ଆମେ କାନଦ୍ୱାରା କିପରି ଶୁଣୁ, ତାହାକୁ ବୁଝାଅ |

ବାହ୍ୟକର୍ଣ୍ଣ ପିନା ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵର ଧ୍ଵନିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ଯାହା କାନର ଶ୍ରୁତିନାଳୀ ଦେଇ ଭିତରକୁ ଯାଏ |
ଶ୍ରୁତିନାଳୀର ଶେଷଭାଗରେ ଥିବା ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ପତଳା ଝିଲ୍ଲୀକୁ କର୍ଣ୍ଣପଟହ କୁହାଯାଏ |
ବାୟୁ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂପୀଡ଼ନ କର୍ଣ୍ଣପଟହରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ତାହା କର୍ଣ୍ଣପଟହକୁ ଅଧିକ ଚାପ ପ୍ରଦାନ କରେ ଓ ତାହାକୁ ଭିତରକୁ ଠେଲିଦିଏ |
ଯେତେବେଳେ ବିଚଳନ କର୍ଣ୍ଣପଟହ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚେ, ସେତେବେଳେ କର୍ଣ୍ଣପଟହ ଉପରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ଚାପ ହ୍ରାସପାଏ | ତେଣୁ କର୍ଣ୍ଣପଟହ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଟିକେ ବାହାରକୁ ଚାଲିଆସେ |
ଏହି ସଂପୀଡ଼ନ ଓ ବିଚଳନ ଯୋଗୁଁ କର୍ଣ୍ଣପଟହ ଆଗପଛ ହୋଇ କମ୍ପିତ ହୁଏ ।
ଏହି କମ୍ପନ ମଧକର୍ଣ୍ଣରେ ଥିବା ତିନୋଟି ହାଡ଼; ଯଥା- ନାମର , ଆନଭିଲ ଓ ଷ୍ଟିରପ୍ ଦ୍ଵାରା ବହୁଗୁଣିତ ହୋଇଥାଏ |
ମଧ୍ୟକର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଚାପର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନ୍ତଃକର୍ଣ୍ଣକୁ ପଠାଏ | ସେଠାରେ ଥିବା କର୍ଣ୍ଣକମ୍ଭୁକ ଚାପର ପରିବର୍ତ୍ତନକଉ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ସିଗ୍‌ନାଲରେ ପରିଣତ କରେ |
ଏହି ବୈଦ୍ୟୁତିକ ସିଗ୍‌ନାଲସ୍ ଶ୍ରୁତି ସ୍ନାୟୁ ବାଟଦେଇ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ଯାଏ ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କ ଏହାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଧ୍ୱନି ଭାବରେ ବୁଝିପାରେ |

24. ଜାହାଜରେ ରେ ଥିବା ଏକ ସୋନାରରୁ ଅଲଟ୍ରାସାଉଣ୍ଟ ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ରର ନିମ୍ନଦେଶକୁ ପଠାଇ ପୁଣି ପ୍ରତିଫଳିତ ଗ୍ରହଣକରିବା ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ସମୟର ବ୍ୟବଧାନ 2.1 ସେକେଣ୍ଡ | ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା 1400 in ହେଲେ, ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗର ବେଗ କେତେ ?

ଉ : ପ୍ରତିଧ୍ଵନି ପହଞ୍ଚିବାର ସମୟ, ଓ = 2.1s

ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା d = 1400 m

ଅଲଟ୍ରାସାଉଣ୍ଟର ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ଦୂରତା = 2d

= 2 × 1400 m. = 2800 m.

∴ ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗର ବେଗ

Dhwani ଧ୍ୱନି Sound Class 9 Physical Science Chapter 9 Question Answer

Ratings & Reviews

Suggested Material